Quá kiểm soát, kỷ luật thiếu nhất quán, phủ nhận cảm xúc, so sánh hay thiếu sự ghi nhận tích cực là những sai lầm trong nuôi dạy nhưng khiến trẻ thêm nổi loạn, chống đối.
Sự nổi loạn ở trẻ thường thể hiện qua việc cãi lại, chống đối hay không tuân thủ quy tắc. Sự phản kháng ở một chừng mực nào đó là bình thường. Khi trẻ trưởng thành và muốn khẳng định bản thân, một số cách ứng xử của cha mẹ lại vô tình “đổ thêm dầu vào lửa”, khiến tình trạng trên nghiêm trọng hơn. Đáng chú ý, những sai lầm ấy thường rất khó nhận ra, thậm chí phụ huynh nhiều khi không để ý.
Dưới đây là 5 sai lầm nuôi dạy con phổ biến nhưng dễ bị bỏ qua có thể làm gia tăng hành vi nổi loạn ở trẻ:
Quá kiểm soát
Nhiều bậc cha mẹ cho rằng đặt ra những quy tắc nghiêm ngặt đồng nghĩa với việc rèn kỷ luật, nhưng các nghiên cứu lại chỉ ra điều ngược lại. Khi trẻ cảm thấy quyền tự chủ bị bó buộc liên tục, chúng thường phản kháng mạnh mẽ. Một nghiên cứu năm 2010 đăng trên Journal of Personality cho thấy sự kiểm soát tâm lý từ cha mẹ làm suy yếu cảm giác tự chủ của trẻ, từ đó dễ dẫn đến thái độ chống đối, oán giận và hành vi nổi loạn.
Kỷ luật thiếu nhất quán
Hôm nay nói “không” nhưng ngày mai lại cho phép sẽ khiến trẻ hiểu rằng quy tắc có thể thương lượng. Sự thiếu nhất quán này làm trẻ bối rối và khuyến khích chúng thử thách giới hạn. Kiểu kỷ luật như vậy thường dẫn đến vòng lặp của hành vi sai trái và nổi loạn, khi trẻ nhận ra rằng đôi lúc chúng có thể “chiến thắng” bằng cách chống đối.
Phủ nhận cảm xúc
Gạt đi nỗi buồn, sự bực bội hay tức giận của trẻ bằng những câu như ‘Đừng ngớ ngẩn nữa’ hay ‘Nín khóc đi’ tưởng chừng vô hại nhưng thực tế lại phủ nhận cảm xúc của trẻ và nuôi dưỡng sự oán giận. Một nghiên cứu năm 1996 trên Journal of Family Psychology chỉ ra rằng những bậc cha mẹ có xu hướng “phủ nhận cảm xúc” thường nuôi dạy những đứa trẻ dễ hành xử bốc đồng, đặc biệt trong giai đoạn vị thành niên, do gặp khó khăn trong việc kiểm soát cảm xúc.
So sánh với những đứa trẻ khác
“Nhìn em họ học giỏi thế kia” hay “Sao con không ngoan như chị con?” – những câu nói so sánh như vậy có thể tạo động lực nhất thời, nhưng lâu dài sẽ bào mòn lòng tự trọng của trẻ và dễ dẫn đến phản kháng, khi chúng tìm cách khẳng định cá tính riêng. Một nghiên cứu năm 2013 đăng trên Child Development cho thấy những trẻ thường xuyên bị so sánh với anh chị em hoặc bạn bè có xu hướng ngày càng chống đối khi lớn lên.
Thiếu sự ghi nhận tích cực
Nhiều cha mẹ thường tập trung vào việc sửa sai hơn là khen ngợi hành vi tốt. Khi trẻ không nhận được sự chú ý tích cực, chúng có thể tìm kiếm bất kỳ hình thức công nhận nào, kể cả bằng cách nổi loạn. Hành vi nào được củng cố bằng sự chú ý – dù tích cực hay tiêu cực – thường sẽ lặp lại. Việc bỏ qua hành vi tốt nhưng phản ứng mạnh với hành vi xấu dễ tạo thành vòng xoáy chống đối ở trẻ.
Hành vi nổi loạn không phải lúc nào cũng là dấu hiệu của “đứa trẻ hư hỏng”
Sự chống đối ở trẻ thường phản ánh những nhu cầu chưa được đáp ứng, sự thiếu kết nối hoặc những sai lầm khó nhận ra trong cách nuôi dạy của cha mẹ. Khi chú ý tránh tình trạng kiểm soát quá mức, thiếu nhất quán, phủ nhận cảm xúc, so sánh hay bỏ quên việc ghi nhận tích cực, cha mẹ có thể tạo ra môi trường nơi trẻ cảm thấy được tôn trọng, thấu hiểu và ít có xu hướng phản kháng hơn.
Nuôi dạy con không phải là hành trình của sự hoàn hảo, mà là quá trình học hỏi, điều chỉnh và trưởng thành cùng con. Nhận ra những sai lầm nhỏ nhưng có sức ảnh hưởng lớn chính là bước đầu tiên để xây dựng sự hợp tác và tôn trọng lẫn nhau trong gia đình.
