Nếu tay thuận chỉ là chuyện ngẫu nhiên, nhân loại có lẽ đã chia đều 50-50 giữa trái và phải. Điều gì trong sinh học và tiến hóa khiến cán cân nghiêng hẳn về tay phải?
Vì sao chỉ khoảng 1/10 dân số thuận tay trái?
Một tổng phân tích quy mô lớn công bố trên Psychological Bulletin năm 2009, dựa trên dữ liệu của hơn 2 triệu người ở nhiều quốc gia, cho thấy khoảng 10,6% dân số thế giới thuận tay trái.
Con số này được xem là một trong những ước tính đáng tin cậy nhất vì dựa trên nhiều nguồn khảo sát khác nhau.
Các nghiên cứu sau đó đăng trên Scientific Reports cũng cho thấy tỉ lệ dao động quanh mức 10-11%, bất kể châu lục hay nền văn hóa.
Theo tổng hợp của BBC, dù phương pháp khảo sát khác nhau (xác định theo tay viết, tay ăn, hay tay thực hiện thao tác chính), tỉ lệ thuận tay trái hiếm khi vượt quá 12%.
Điều đáng chú ý là sự ổn định của con số này qua thời gian. Ở các thế hệ sinh trước năm 1950, tỉ lệ ghi nhận thấp hơn, nhưng điều đó phần lớn do áp lực xã hội buộc trẻ em chuyển sang viết tay phải.
Khi sự ép buộc này giảm dần, tỉ lệ “thực” dần lộ diện và vẫn xoay quanh mức 1/10.
Thậm chí các nhà khảo cổ học khi nghiên cứu vết mài mòn trên răng và công cụ đá của người tiền sử cũng phát hiện dấu hiệu ưu thế tay phải từ hàng chục nghìn năm trước.
Điều đó cho thấy đây không phải sản phẩm của giáo dục hiện đại, mà là một đặc điểm sinh học sâu xa của loài người.
Một điểm thú vị khác: nam giới có xu hướng thuận tay trái nhiều hơn nữ một chút. Tuy nhiên, sự chênh lệch này không lớn đến mức làm thay đổi cán cân chung.
Thuận tay trái và dấu ấn tiến hóa của loài người
Vậy nếu không phải do ngẫu nhiên thì điều gì đã ấn định tỉ lệ 10% này? Giải thích quan trọng nhất nằm ở sự bất đối xứng của não bộ.
Ở khoảng 90% dân số, trung tâm ngôn ngữ nằm ở bán cầu não trái. Bán cầu này kiểm soát vận động bên phải cơ thể.
Khi ngôn ngữ, cũng là một năng lực cốt lõi giúp loài người hợp tác và truyền đạt tri thức, tập trung ở bán cầu trái thì các kỹ năng vận động tinh như cầm bút, thao tác công cụ, điều khiển chính xác cũng phát triển mạnh ở tay phải.
Nghiên cứu di truyền quy mô lớn năm 2019 sử dụng dữ liệu của hàng trăm nghìn người cho thấy nhiều vùng ADN liên quan đến cấu trúc bất đối xứng của não có liên quan đến tay thuận.
Tuy nhiên, không có một “gene tay trái” đơn lẻ nào quyết định tất cả. Tay thuận là kết quả của tổ hợp nhiều yếu tố di truyền nhỏ cộng lại, kết hợp với môi trường phát triển trước và sau sinh.
Điều này lý giải vì sao ngay cả trong các cặp song sinh giống hệt nhau, đôi khi một người thuận tay trái, người kia thuận tay phải. Di truyền có vai trò, nhưng không phải yếu tố duy nhất.
Ngoài sinh học, tiến hóa xã hội cũng có thể góp phần duy trì sự chênh lệch này. Khi phần lớn cộng đồng thuận tay phải, công cụ và môi trường sống được thiết kế theo chuẩn đó.
Sự đồng bộ này có thể giúp nhóm người phối hợp tốt hơn trong săn bắt, chiến đấu hay sản xuất.
Một số nhà khoa học đề xuất rằng tỉ lệ khoảng 10% có thể là một dạng cân bằng tiến hóa, đủ thấp để không phá vỡ sự đồng nhất xã hội, nhưng đủ cao để duy trì đa dạng sinh học.
Trong các môn thể thao đối kháng hiện đại như quần vợt hoặc boxing, người thuận tay trái đôi khi có lợi thế chiến thuật vì đối thủ ít quen đối phó. Đây là một ví dụ nhỏ cho thấy thiểu số đôi khi có lợi thế trong môi trường cạnh tranh.
Tuy nhiên, các tổng kết nghiên cứu chưa tìm thấy bằng chứng thuyết phục rằng người thuận tay trái thông minh hơn hay sáng tạo hơn một cách phổ quát. Những khác biệt, nếu có, thường nhỏ và phụ thuộc bối cảnh cụ thể.
